معرفي شهرستان اشكذر

 

 

شهرستان اشكذر

 

شهرستان اشكذر یکی از شهرستانهای استان یزد در مرکز ایران است. شهر اشکذر مرکز این شهرستان است. شهرستان اشكذر   در شمال غربي استان قرار دارد. جمعيت اين شهرستان در سال 1375 بالغ بر 27924 نفر بوده است. مركز اين شهرستان اشكذر است و داراي دو بخش مركزي و خضرآباد و سه دهستان است.




جغرافيا و اقليم:

 

شهر اشکذر مركز شهرستان اشكذر در 20 كيلومتري‌ شمال غربي‌ يزد واقع‌ شده‌ است‌. طول‌ جغرافيايى‌ آن‌ 54 و 13 و عرض‌ جغرافيايى‌ آن‌ 32 و ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دريا 1175 متر است‌.
ویژگیهای‌ طبیعی‌ اشکذر شبیه‌ مثلثی‌ است‌ که‌ یک‌ رأس‌ آن‌ متوجه‌ جنوب‌ است‌ و در ضلع‌ شمالی‌ آن‌ دهستان رستاق‌،و در ضلع‌‌غربی‌ آن‌ نیز بخش‌ خضرآباد همین‌ شهرستان‌ قرار گرفته‌ است ؛ شهرستان‌ اشكذر در دشت یزد - اردکان‌ واقع شده است‌. در سراسر این‌ دشت‌ برخانهای‌ (تپه‌های‌ شنی‌ هلالی‌ شکل‌) متعدد که‌ حاصل‌ فرسایش‌ بادی‌ است‌، به‌ چشم‌ می‌خورد. گفته‌ می‌شود که‌ منشأ این‌ شنهای‌ روان‌ باتلاق‌ گاوخونی‌ است‌. این منطقه دارای آب و هوای صحرایی با طوفان‌های توأم با شن و ماسه می‌باشد. تپه‌های هلالی شکل که یکی از پدیده‌های فرسایش بادی است که در تمام مناطق مشاهده می‌گردد به همین علت از زمان‌های بسیار قدیم برای مصون بودن روستاها از طوفان‌های کویری، خانه‌ها و اماکن اصلی ده به صورت متمرکز و مزارع و باغات، مساکن را محاصره کرده‌اند.
میانگین‌ حداکثر و حداقل‌ دما طی‌ یک‌ دورة کوتاه‌ مدت‌ ۶ ساله‌ (۱۳۵۷-۱۳۶۳ش‌) به‌ ترتیب‌ حدود ۲۸ و ۱۰ درجة سانتی‌گراد برآورد شده‌ است‌. میانگین‌ بارش‌ سالانه‌ طی‌ همان‌ سالها ۶۸ میلی‌متر بوده‌ است‌. شهر اشکذر فاقد رودخانة دائمی‌ است‌‌. بروز طوفانهای‌ شن‌ و ماسه‌ و فرسایش‌ بادی‌ حاصل‌ از آن‌ از ویژگیهای‌ این‌ ناحیه‌ است‌ که‌ همراه‌ دیگر عوامل‌ نامساعد طبیعی‌ از جمله‌ کمی‌ ریزشهای‌ جوی‌ و کاهش‌ تدریجی‌ منابع‌ آب‌ زیرزمینی‌، موجب‌ فقدان‌ پوشش‌ گیاهی‌ شده‌ است‌. در این‌ دشت‌ جانورانی‌ مانند آهو، روباه‌، خرگوش‌ و گونه‌هایی‌ از پرندگان‌ مانند کبوتر و تیهو وجود دارند.


 

وضعيت اجتماعي:

 

اشكذر در اواسط نيمة نخست‌ سدة حاضر قصبة مركز بخش‌ اشكذرِ شهرستان‌ يزد به شمار مى‌آمده‌، و 2943 نفر جمعيت‌ داشته‌ است‌. در نخستين‌ سرشماري‌ عمومى‌ جمعيت‌ كشور در 1335ش‌، جمعيت‌ شهر اشكذر 2220 برآورد شده‌ است‌. سرشماري هاي‌ مربوط به‌ سال 1365ش‌ جمعيت‌ شهر را 9637 نفر گزارش‌ كرده‌اند و آخرين‌ سرشماري‌ جمعيت‌ در 1370ش‌، گوياي‌ جمعيتى‌ معادل‌ با 10558 نفر (2236خانوار) در شهر اشكذر است. بدين‌سان‌ درصد رشد جمعيت‌ بين سالهاي‌ 1365ش‌، تا 1370ش‌ 9/2% بوده‌ است‌. جمعيت‌ فعلى‌ شهر در مساحتى‌ بالغ‌ بر 1/18 كم 2 به‌ سر مى‌برند.
ساكنان‌ شهر در گروههاي‌ عمدة زير داراي‌ فعاليت‌ اقتصادي‌ هستند: 8/17% در كشاورزي‌ و دامپروري‌ و 9/23% در صنعت‌، 8/23% در ساختمان‌ و بقيه‌ در ساير گروههاي‌ عمده‌ اشتغال‌ داشته‌اند. در كنار فعاليتهاي‌ عمدة اقتصادي‌، صنايع‌دستى‌ از قبيل‌ فرش‌بافى‌، زيلو بافى‌، پارچه‌بافى‌ و يك‌ كارخانة جوراب‌بافى‌ در اين‌ شهر داير است‌.

سوابق و پيشينه تاريخي:

 

نویسندگان کتب تاریخی، بنای اولیه شهر اشکذر را از زمان اشکانیان می‌دانند. با این توضیح، اشکذر در زمان اشکانیان به وجود آمده است و قدمت آن به حدود ۲۰۰۰ هزار سال می‌رسد. عده‌ای اشکذر را خیلی قدیمی‌تر می‌دانستند و معتقدند که بنای اولیه اشکذر به علت حمله شنهای روان در زیر خاک مدفون گشته‌است. بنای موجود اشکذر، با احداث قنات کویر به دست اشک بن زال که منشأ آن در نزدیکی صفاییه کنونی در یزد است، آغاز و شروع به رشد نموده است و مردم در کمال خوشی و آبادانی به کشاورزی می‌پرداخته‌اند. این قنات از زمان احداث حدود ۱۲۰ قفیز آب داشته و اراضی بسیاری را به زیر کشت می‌برده است. لیکن به‌طور قطع‌، اشكذر در دورة اسلامى‌ در ابتداي‌ سدة 8ق‌ وجود داشته‌ است‌، چه‌ بناهايى‌ متعدد مربوط به‌ آن‌ دوره‌ در اين‌ شهر برپا بوده‌ است‌. نخستين‌ آنها خانقاهى‌ بوده‌ كه‌ شيخى‌ صاحب‌ كرامت‌، به‌نام‌ شيخ‌ تقى‌الدين‌ دادا آن‌ را ساخته‌ بوده‌ است‌. ديگري‌ خانقاهى‌ است‌ منسوب‌ به‌ امير ركن‌الدين‌ محمد قاضى‌ (د 732ق‌) از اعيان‌ يزد. در اين‌ مكانها نيازمندان‌ اطعام‌ مى‌شده‌اند. بسياري‌ از املاك‌ و قناتهاي‌ اشكذر نيز به‌صورت‌ وقف‌ اداره‌ مى‌شده‌، و عايدات‌ حاصل‌ از آنها به‌ مصرف‌ درماندگان‌ و نيازمندان‌ مى‌رسيده‌ است‌.


 

وجه تسميه:

 

در تاریخ جدید یزد آمده است که بنای اشکذر به دست اشکین زال (اشک بن زال) که از ملوک الطوایف زمان اشکانیان بوده، بنیانگذاری شده است که اهالی نیز این موضوع را تأیید می‌کنند و لذا پیشوند «اشک» دقیقاً به همین علت می‌باشد در مورد پسوند «ذر» به دلیل نبودن منبع تاریخی اطلاع دقیقی در دست نیست، ولی به گفته اهالی اشک بن زال زنی داشته به نام «آذر» که به گفته آنها پسوند «ذر» مخفف همان نام آذر در لهجه بومی بوده‌است.


 

در کتب:

 

احمد بن حسن بن علی کاتب یزدی، مؤلف کتاب تاریخ جدید یزد می‌نویسد: «در زمان اشکانیان، اشک بن زال (اشکین زال) که از ملوک الطوایف بود، اشکذر را او ساخت».